Wytyczne w sprawie opiniowania CSAM

Zarząd Stowarzyszenia Naukowego Seksuologii Stosowanej

Warszawa, 07.10.2026 r.

Stowarzyszenie Naukowe Seksuologii Stosowanej przyjmuje, że opiniowanie materiałów przedstawiających seksualne wykorzystywanie małoletnich wymaga rozdzielenia kompetencji seksuologicznych, antropologicznych i informatycznych oraz respektowania kompetencji organu procesowego do oceny prawnej. Celem opinii jest dostarczenie wymiarowi sprawiedliwości zrozumiałych i możliwych do zweryfikowania ustaleń specjalistycznych, z jednoznacznym wskazaniem podstaw oraz granic wnioskowania. Stowarzyszenie postuluje stosowanie poniższych wytycznych przy opiniowaniu zdjęć, nagrań i innych materiałów wizualnych, co do których zachodzi podejrzenie, że przedstawiają seksualne wykorzystywanie małoletnich. Wytyczne obejmują również ocenę materiałów potencjalnie wytworzonych lub przetworzonych cyfrowo. Samo przekazanie materiału do badania nie przesądza o jego charakterze.

1. Terminologia.

1a. Stowarzyszenie postuluje posługiwanie się określeniem „materiały przedstawiające seksualne wykorzystywanie małoletnich”, odpowiadającym child sexual abuse material (CSAM). Dawne określenie „pornografia dziecięca” jest przestarzałe, stereotypowe i krzywdzące. Sugeruje analogię do dobrowolnej aktywności seksualnej osób dorosłych oraz umniejsza krzywdzie małoletnich. Opis powinien konsekwentnie wykorzystywać termin CSAM, zgodnie z kierunkiem rekomendowanym przez INTERPOL.

1b. Odrębnie należy traktować konieczność wiernego przytoczenia przepisu, orzeczenia, pytania organu procesowego. Przywołanie występującego tam określenia prawnego „treści pornograficzne” nie oznacza przyjęcia go jako preferowanej nazwy CSAM. Do czasu dokonania oceny należy używać określeń neutralnych, takich jak „materiał poddany badaniu” lub „materiał mogący zawierać wizerunki seksualnie wykorzystywanych małoletnich”.

2. Rozdzielenie kompetencji biegłych.

2a. Posiadanie kwalifikacji seksuologicznych nie oznacza automatycznie posiadania kompetencji do określania wieku osób utrwalonych na danym materiale. Stowarzyszenie uznaje za niedopuszczalne, aby seksuolog bez odpowiedniego wykształcenia i udokumentowanych kompetencji antropologicznych dokonywał takiego szacowania w ramach opinii eksperckiej. Jest to zadanie wymagające wiadomości specjalnych z zakresu antropologii, w szczególności antropologii rozwojowej i sądowej, znajomości antropometrii oraz ograniczeń badania obrazu.

2b. Analogicznie niedopuszczalne jest, aby antropolog bez odpowiedniego wykształcenia i kompetencji seksuologicznych formułował ocenę seksuologicznego charakteru treści lub ich hipotetycznego oddziaływania seksualnego na odbiorcę. Znajomość anatomii i metod szacowania wieku nie zastępuje wiedzy seksuologicznej. Każdy biegły powinien wskazać własne kwalifikacje i odpowiadać wyłącznie w zakresie posiadanych wiadomości specjalnych.

2c. Gdy pytania obejmują obie dziedziny, właściwe jest opiniowanie zespołowe albo sporządzenie opinii przez osobę posiadającą udokumentowane kompetencje w obu obszarach. Przy zagadnieniach dotyczących autentyczności i pochodzenia materiału należy uwzględnić również kompetencje informatyczne.

3. Zakres oceny seksuologicznej i granice oceny.

3a. W wyroku z 23 listopada 2010 r., sygn. IV KK 173/10, Sąd Najwyższy wskazał, że znamię „treści pornograficzne” użyte w art. 202 § 3 k.k. ma charakter prawny, a nie medyczny lub seksuologiczny. Wiadomości specjalne seksuologa dotyczą w tym zakresie hipotetycznego wpływu prezentacji na potencjalnego odbiorcę, w sferze reakcji emocjonalnych, w tym seksualnych. Opinia biegłego nie zastępuje sądu w ocenie wystąpienia tego znamienia.

3b. Seksuolog może opisać cechy seksualizacji przedstawienia oraz ocenić, czy odpowiadają one przyjętym kryteriom seksuologicznym, w szczególności pod względem możliwości wywoływania pobudzenia seksualnego u potencjalnego odbiorcy lub określonej grupy odbiorców. Biegły powinien wyraźnie oznaczyć tę perspektywę. Ustalenia dotyczące wieku musi oprzeć na odrębnej ocenie antropologicznej albo na wskazanych, zweryfikowanych danych o wieku.

4. Jawne przyjęcie definicji i kryteriów oceny.

4a. W literaturze funkcjonuje wiele definicji treści pornograficznych, odwołujących się m.in. do cech przedstawienia, jego kontekstu, zakładanego celu lub możliwego oddziaływania na odbiorcę. Stowarzyszenie nie narzuca przyjęcia jednej z nich. 

4b. Biegły powinien wskazać źródło wybranej definicji, wyjaśnić jej przydatność do pytania procesowego i przełożyć ją na jawne kryteria badania. 

4c. Własną modyfikację definicji należy wyraźnie oznaczyć i uzasadnić.

4d. Przyjęte kryteria należy stosować konsekwentnie do całego ocenianego materiału. Sama nagość ani sama możliwość wywołania pobudzenia u szczególnego odbiorcy nie powinny automatycznie przesądzać wyniku analizy. 

4e. Konieczna jest ocena treści i kontekstu przedstawienia. Każdą uzasadnioną zmianę kryteriów w toku badania trzeba udokumentować oraz sprawdzić jej wpływ na wcześniej dokonane oceny.

5. Przygotowanie materiału i ocena jego przydatności.

5a. Badanie powinno rozpoczynać się od określenia zakresu zlecenia, identyfikacji przekazanych plików oraz oceny ich przydatności. 

5b. Należy odnotować jakość obrazu, rozdzielczość, ostrość, oświetlenie, perspektywę, pozycję ciała, zasłonięcia, kompresję i widoczne przekształcenia. 

5c. W nagraniach należy uwzględnić kontekst sekwencji, a sposób wyboru klatek opisać. 

5d. Nazwa pliku, opis katalogu lub wcześniejsza etykieta nie stanowią dowodu wieku ani charakteru treści. 

5e. Pliki nieczytelne, nieodtwarzalne albo niewystarczające do określonej oceny powinny zostać odrębnie oznaczone.

6. Klasyczna ocena w antropologii sądowej.

6a. Podstawowe znaczenie ma samodzielna, udokumentowana ocena biegłego z zakresu antropologii. Zależnie od widoczności i jakości materiału może ona obejmować stopień rozwoju zewnętrznych narządów płciowych i gruczołów piersiowych, owłosienie, sylwetkę, rozmieszczenie tkanki tłuszczowej, proporcje ciała, cechy i proporcje twarzy oraz inne dostatecznie widoczne cechy rozwojowe. Ocena wymaga bardzo dobrej znajomości anatomii, zasad pomiarów antropometrycznych i metod właściwych antropologii.

6b. Nie należy wnioskować na podstawie pojedynczej cechy ani ogólnego wrażenia wyglądu. Każdą obserwację trzeba odnieść do zmienności osobniczej, warunków rejestracji i pozostałych dostępnych danych. Brak widoczności cechy nie jest równoznaczny z jej brakiem. 

6c. Przy niewystarczającym materiale właściwym wynikiem jest stwierdzenie braku możliwości dokonania oceny w danym zakresie.

6d. Dojrzałość biologiczna i wiek metrykalny są odmiennymi kategoriami. Wygląd nie pozwala automatycznie ustalić wieku „co do roku” ani rozstrzygnąć, czy przekroczono konkretny próg wieku, zwłaszcza w późniejszych stadiach dojrzewania. Również klasyczna ocena ekspercka jest obciążona ograniczeniami; nie usuwa ich sam fakt posiadania kwalifikacji biegłego.

7. Stosowanie skali SMR.

7a. Skala SMR (Sexual Maturity Rating), określana jako skala Tannera, może być stosowana pomocniczo do opisu stadium dojrzewania płciowego, jeżeli materiał pozwala wiarygodnie ocenić odpowiednie cechy. Nie jest skalą pomiaru wieku metrykalnego. 

7b. Stwierdzonego stadium nie można mechanicznie przeliczać na liczbę lat ani traktować jako samodzielnego dowodu małoletności lub pełnoletności.

7c. Należy uwzględnić zróżnicowanie tempa dojrzewania, różnice populacyjne, stan zdrowia i warunki rozwoju.

7d. Nie ma podstaw do uznania SMR za zwalidowaną metodę dokładnego ustalania wieku metrykalnego na podstawie dowolnych zdjęć lub nagrań. Dane dotyczące zastosowań klinicznych nie stanowią automatycznie walidacji zastosowania sądowego.

8. Dane populacyjne i statystyczna analiza morfometrii.

8a. Badania populacyjne dotyczące rozwoju mogą stanowić pomocniczy punkt odniesienia dla oceny antropologicznej. Biegły powinien uwzględnić sposób doboru próby, jej liczebność i strukturę wieku, zróżnicowanie populacyjne oraz wpływ warunków środowiskowych i zmian międzypokoleniowych. 

8b. Przeciętna tendencja rozwojowa nie jest regułą pozwalającą wyznaczyć wiek konkretnej osoby.

8c. Można pomocniczo stosować pomiary proporcji i analizy statystyczno-morfometrycznego dopasowania do grup wieku, o ile warunki obrazu pozwalają na ich wykonanie, a procedura i jej ograniczenia są opisane. Należy ujawnić zbiór referencyjny, sposób wyznaczania punktów i normalizacji pomiarów, założenia modelu, zakres walidacji oraz błąd pomiarowy.

9. Skale porządkujące charakter przedstawienia.

9a. W ocenie seksuologicznej można pomocniczo posługiwać się skalami porządkującymi sposób seksualizacji danych plików oraz rodzaj ukazanych zachowań, w tym skalą COPINE. Wybór narzędzia należy do biegłego i powinien wynikać z celu opinii oraz właściwości materiału. Kategoria COPINE nie jest bezpośrednim pomiarem pobudzenia seksualnego odbiorcy, rozmiaru krzywdy konkretnej osoby. Niższych kategorii nie należy automatycznie utożsamiać z CSAM.

9b. Należy podać nazwę stosowanej skali, wersję, reguły klasyfikacji i uzasadnienie przypisanej kategorii.

9c. Biegły powinien znać zakres walidacji, trafność, rzetelność i zgodność ocen między osobami stosującymi narzędzie. Rozpowszechnienie skali nie dowodzi jej przydatności do każdego zadania. 

9d. Klasyfikacja powinna ułatwiać organowi procesowemu zrozumienie materiału, a nie zastępować opisu i uzasadnienia opinii.

10. Pomocnicze wykorzystanie uczenia maszynowego i AI.

10a. Uczenie maszynowe, sztuczna inteligencja i inne metody analizy algorytmicznej mogą wspomagać porządkowanie materiału, wskazywać pozycje wymagające pogłębionej oceny, przyspieszać wyszukiwanie oraz umożliwiać pomocniczy opis tendencji w zbiorach, których skala utrudnia analizę ręczną. Stowarzyszenie stoi jednak na stanowisku, że wynik predykcji algorytmicznej nie może stanowić podstawy wniosku opinii o wieku osoby ani o seksuologicznym charakterze konkretnej treści. Podstawą takiego wniosku muszą pozostawać samodzielnie zweryfikowane i opisane ustalenia biegłego.

10b. Nie można zastąpić klasycznej oceny sądowo-antropologicznej wynikiem modelu ani zatwierdzać jego etykiet bez krytycznej analizy. Należy wskazać narzędzie, wersję, cel użycia, znane ograniczenia i zakres weryfikacji przez eksperta. Trzeba uwzględnić błędy fałszywie dodatnie i fałszywie ujemne, wpływ jakości obrazu oraz niedopasowania danych do populacji, na której oceniano model. 

10c. Przy pełnej ocenie zbioru wskazania algorytmu mogą ustalać kolejność przeglądu, lecz nie mogą stanowić podstawy pominięcia plików niewskazanych przez narzędzie. Jeżeli zbadano wyłącznie część zbioru lub próbę, trzeba podać sposób jej doboru i granice uogólniania. 

11. Porównywanie skrótów plików z bazami referencyjnymi.

11a. Porównywanie wartości hash, w tym MD5, z bazami referencyjnymi może wspomagać identyfikację plików wcześniej zarejestrowanych. Jest to czynność techniczna dotycząca zgodności danych, a nie analiza wieku lub cech przedstawienia. 

11b. Należy wskazać użyty algorytm, bazę i datę lub wersję jej udostępnienia oraz odróżniać dopasowanie dokładne od metod podobieństwa.

11c. Wynik negatywny oznacza jedynie brak dopasowania w danym porównaniu. Nie dowodzi, że materiał nie jest CSAM, nie występuje w obiegu lub nie był wcześniej przedmiotem postępowania. Nie wyklucza też obecności tej samej treści w sprawdzanej bazie w postaci pliku o zmienionej kompresji, rozdzielczości, kadrze lub metadanych. Bazy referencyjne nie są kompletne.

11d. Wynik dodatni wymaga sprawdzenia pochodzenia i znaczenia wpisu oraz eksperckiej weryfikacji materiału. Etykieta bazy nie zastępuje uzasadnienia opinii. Należy mieć świadomość możliwości kolizji skrótów MD5; nie należy przedstawiać ich jako bezwzględnie unikalnych. Jeżeli istotne jest potwierdzenie integralności i tożsamości pliku, wskazane jest dodatkowe użycie innych skrótów, takich jak SHA-256.

12. Weryfikacja materiałów potencjalnie syntetycznych.

12a. Można wspomagać badanie analizą, czy obraz lub nagranie zostały wygenerowane albo przetworzone z użyciem AI. Wskazane jest, aby osoba przeprowadzająca taką analizę miała wykształcenie informatyczne. 

12b. Metadane, ślady edycji, analiza kompresji, szumu, częstotliwości i spójności obrazu oraz wyniki detektorów wymagają interpretacji specjalistycznej. Nie są narzędziami wykonującymi ocenę za człowieka. Wynik pojedynczego detektora nie stanowi rozstrzygającego dowodu syntetyczności ani autentyczności. 

12c. Brak wykrytych śladów AI nie dowodzi naturalnego pochodzenia, a obecność anomalii może wynikać także z innych przekształceń. Należy uwzględnić możliwość połączenia elementów rzeczywistych i syntetycznych.

13. Dokumentowanie wniosków i ich weryfikacja.

13a. Opinia powinna umożliwiać odtworzenie drogi od materiału źródłowego do wniosku. Należy wskazać zakres badania, identyfikatory plików, przyjęte definicje, zastosowane metody i narzędzia, obserwacje w czasie badań oraz ograniczenia. 

13b. Ustalenia antropologiczne, seksuologiczne i informatyczne powinny być rozdzielone. 

13c. Opis cechy widocznej na obrazie należy odróżnić od jej interpretacji i od wyniku automatycznego przetwarzania.

13d. Wnioski należy formułować z pewnością nieprzekraczającą tej, na którą pozwalają materiał i metoda. Przedział wieku wolno podać tylko wtedy, gdy jest uzasadniony; nie należy tworzyć pozornie precyzyjnych przedziałów. 

13e. Brak podstaw do oceny trzeba odróżnić od wyniku negatywnego. Jeśli nie można rozstrzygnąć, czy osoba znajdowała się poniżej określonego progu wieku, należy to wprost zaznaczyć, pozostawiając procesowe znaczenie tej niepewności organowi.