Stanowisko w sprawie opiniowania osób transpłciowych 

Zarząd Stowarzyszenia Naukowego Seksuologii Stosowanej

Warszawa, 12.01.2026 r.

Stowarzyszenie Naukowe Seksuologii Stosowanej przyjmuje, że opinia sądowo-seksuologiczna w sprawach dotyczących osób transpłciowych ma charakter wyłącznie dowodowy i nie jest dokumentem terapeutycznym ani narzędziem afirmacji. Jej zakres i metodologia powinny być podporządkowane celowi procesowemu, zasadzie minimalizacji danych wrażliwych oraz dostosowana do aktualnego stanu prawnego i orzecznictwa. Stowarzyszenie nie tworzy odrębnych standardów klinicznych i jako ramy odniesienia przyjmuje aktualną klasyfikację ICD oraz wybrane wytyczne profesjonalnych instytucji medycznych i psychologicznych (Endocrine Society, American Psychological Association, Royal College of Psychiatrists). Kluczowe znaczenie w opiniowaniu ma ocena stabilności i utrwalenia tożsamości płciowej, spójności relacji biograficznej oraz zdolności do autonomicznego podejmowania decyzji. Stowarzyszenie uznaje interdyscyplinarny charakter seksuologii oraz brak jednej uprzywilejowanej ścieżki determinowania kwalifikacji biegłych seksuologów sądowych.

Opinia sądowo-seksuologiczna nie jest dokumentem terapeutycznym, nie stanowi narzędzia prowadzenia procesu afirmacji, nie zastępuje opieki klinicznej ani jej nie warunkuje, a jej funkcją jest udzielenie odpowiedzi przez eksperta na pytania sądu w sposób zrozumiały i weryfikowalny. Standardy, język i zakres opinii powinny być dostosowane przede wszystkim do celu dowodowego, a nie do potrzeb wynikających z prowadzenia psychoterapii, czy też innych oddziaływań terapeutycznych. W szczególności pierwszeństwo ma zasada minimalizacji danych wrażliwych, koncentracja na przesłankach relewantnych dla rozstrzygnięcia sprawy oraz unikanie zbędnych opisów intymnych, które nie wnoszą wartości dowodowej.

Badania sądowo-seksuologiczne muszą uwzględniać aktualny stan prawny i orzecznictwo. W uchwale pełnego składu Izby Cywilnej Sądu Najwyższego z dnia 4 marca 2025 r., sygn. III CZP 6/24, zmieniono podejście do drogi sądowej dotyczącej zmiany oznaczenia płci w akcie urodzenia, wskazując na tryb nieprocesowy. Konsekwencje proceduralne tej kwalifikacji w praktyce przełożyły się na rozpoznanie tego rodzaju spraw w sądach rejonowych.

Stowarzyszenie przyjmuje, że punktem odniesienia pozostaje aktualnie obowiązująca klasyfikacja ICD oraz pomocniczo DSM. Celem Stowarzyszenia nie jest tworzenie nowych zaleceń klinicznych ani zastępowanie istniejących standardów diagnostyczno-terapeutycznych własnymi, odrębnymi „polskimi” rekomendacjami. Przyjmujemy następujące wytyczne:

1. Endocrine Society dotyczące postępowania endokrynologicznego u osób z dysforią płciową, niezgodnością płciową (Endocrine Treatment of Gender-Dysphoric/Gender-Incongruent Persons: An Endocrine Society Clinical Practice Guideline);

2. American Psychological Association dotyczące praktyki psychologicznej wobec osób transpłciowych (Guidelines for Psychological Practice With Transgender and Gender Nonconforming People);

3. Royal College of Psychiatrists w obszarze oceny i leczenia dorosłych z dysforią płciową, przy równoczesnym respektowaniu ogólnych zasad etycznych i zawodowych (Good practice guidelines for the assessment and treatment of adults with gender dysphoria).

Stowarzyszenie wskazuje, że w praktyce opiniowania sądowo-seksuologicznego zasadnicze znaczenie mają ocena stabilności i utrwalenia tożsamości płciowej w czasie, spójność relacji biograficznej oraz zdolność do podejmowania autonomicznych decyzji w warunkach braku czynników, które mogłyby w sposób istotny i przejściowy zniekształcać ocenę własnej sytuacji. Ocena ta powinna być formułowana ostrożnie, na podstawie badania podmiotowego, analizy dokumentacji oraz ewentualnie danych z dodatkowych źródeł, jeśli sąd je udostępnia, przy czym dobór narzędzi powinien wynikać z pytania sądowego i realnej potrzeby dowodowej, a nie z automatycznego „pakietu” diagnostycznego.

Stowarzyszenie zajmuje stanowisko, że nie istnieje jedna uprzywilejowana ścieżka kształcenia, która wyłączałaby inne drogi nabywania kompetencji do opiniowania w sprawach sądowo-seksuologicznych. Seksuologia jest dziedziną interdyscyplinarną, a systemy certyfikacji, programy studiów oraz szkolenia specjalizacyjne funkcjonują równolegle, także na poziomie europejskim i międzynarodowym. W ocenie Stowarzyszenia o przydatności do roli biegłego przesądzają realny poziom kompetencji, doświadczenie oraz znajomość zasad opiniowania, a nie wyłącznie przynależność do jednego systemu szkoleniowego. Stowarzyszenie dopuszcza wielość ścieżek dochodzenia do kompetencji, w tym systemy certyfikacyjne stowarzyszeń, ścieżki specjalizacyjne, studia akademickie oraz certyfikacje na poziomie europejskim i międzynarodowym.

Wersja PDF